Benoem de waargenomen relatie
Een team wint voor het eerst nadat het nieuwe sokken draagt. “Door de sokken hebben we gewonnen” gaat verder dan de waarneming dat beide gebeurtenissen samen voorkomen. Misschien was de tegenstander zwakker, speelde het team beter of liep de wedstrijd toevallig gunstig. De tijdsvolgorde alleen kiest niet tussen die verklaringen.
Zoek naar andere veranderde factoren
Vraag wat naast de sokken nog verschilde met eerdere wedstrijden. Een mogelijke verklaring wordt sterker wanneer er passend onderzoek naar de invloed bestaat. Eén extra voorbeeld is niet automatisch voldoende, en veel gelijktijdige veranderingen maken het lastig om een afzonderlijke oorzaak aan te wijzen. Beschrijf daarom zowel de gegevens als de onzekerheid.
Ontken niet méér dan je hebt vastgesteld
Een onvoldoende onderbouwde oorzaak is niet hetzelfde als een bewezen onmogelijke oorzaak. Je kunt concluderen dat het sokkenvoorbeeld de invloed niet aantoont, zonder te beweren dat kleding nooit iets aan prestaties kan veranderen. Die scheiding houdt je kritiek nauwkeurig. Bij een oefening formuleer je eerst de feitelijke observatie en daarna de sterkere oorzakelijke claim. Benoem vervolgens welke aanvullende informatie voor die stap nodig zou zijn.
Oefen met deze voorbeelden
- Bewijst een overwinning direct na het aantrekken van nieuwe sokken dat de sokken de oorzaak zijn?
- Wat is het verschil tussen niet aangetoond en onmogelijk?
Antwoorden met uitleg
- Nee. Andere factoren en toeval zijn daarmee niet uitgesloten.
- Niet aangetoond zegt dat de beschikbare onderbouwing tekortschiet; onmogelijk is een veel sterkere uitspraak.